Rośliny Wielkiego Tygodnia

Wszystko zaczyna się od Niedzieli Palmowej. W Palestynie wjazd Jezusa czczony był liśćmi palmowymi. W chłodnym klimacie Polski zastąpiono je gałązkami wierzb (Salix L.). Wierzba od czasów przedchrześcijańskich była symbolem płodności i odradzającego się życia. Od X. wieku w kościele katolickim symbolizuje zmartwychwstanie i nieśmiertelność duszy, przy czym przez kolejne stulecia poświęconym gałązkom przypisywano magiczne moce i wykorzystywano do drobnych rytuałów mających zapewnić zdrowie i dostatek. W tym celu po wyjściu z kościoła „uderzano” się nawzajem poświęconymi palmami. Uważano również, że połknięcie poświęconego baziowego kotka przyniesie zdrowie i siłę. W zależności od regionu do palm wielkanocnych dodawano dawniej także wiele innych roślin, m.in. pędy brzozy brodawkowatej (Betula penudla Roth), chmielu (Humulus lupulus L.), szakłaku (Rhamnus cathartica L.) czy jałowca pospolitego (Juniperus communis L.).

Niektóre rośliny są kojarzone z Wielkanocą rzadziej. Rośliny takie jak tarnina (Prunus spinosa L.) czy rokitnik pospolity (Hippophaë rhamnoides L.) symbolizują koronę cierniową, natomiast balsamowiec mirra (Commiphora habessinica (Berg) Engler) i aloes zwyczajny (Aloe vera (L.) Burm. f.) – śmierć i odkupienie, ponieważ używano ich do namaszczenia ciała Jezusa po śmierci. W Polsce od lat do dekoracji Grobu Pańskiego używa się kwitnących hortensji ogrodowych (Hydrangea macrophylla (Thunb.) Ser.).

Z roślin o zawsze zielonych liściach wykorzystywanych podczas Świąt Wielkanocnych najbardziej znany jest bukszpan wieczniezielony (Buxus sempervirens L.), symbolizujący życie wieczne i nadzieję zmartwychwstania. Jego gałązki służą do dekoracji palm wielkanocnych, koszyczków ze święconką i świątecznych stołów. Świetnie nadają się także do tworzenia wianków, stroików oraz bukietów. Jego małe, jajowate listki, z wcięciem na wierzchołku często służą do imitowania uszów baranka formowanego z masła. Bukszpan zawdzięcza swoją popularność łatwości w uprawie. Rośnie w gruncie, zazwyczaj nie przemarza (niekiedy nowe przyrosty uszkadzane są przez wiosenne przymrozki), jest niewymagający co do gleby i bardzo dobrze znosi cięcie. W ostatnich latach pojawił się jednak problem ćmy bukszpanowej (Cydalima perspectalis Walker). Te nocne motyle pochodzą z Azji i w Polsce dają zazwyczaj 2-3 pokolenia. Gąsienice zjadają liście, a nawet młode pędy, przyczyniając się do całkowitej defoliacji krzewów i ich zamierania na masową skalę. Zwalczanie szkodnika jest trudne, oparte na profilaktycznych zabiegach chemicznych i walce biologicznej.

Drugą najpopularniejszą rośliną Świąt Wielkiej Nocy jest rodzimy barwinek pospolity (Vinca minor L.), symbolizujący nieśmiertelność. Jego cienkie pędy z zimozielonymi liśćmi i niebieskimi kwiatami wykorzystuje się w dekoracjach wielkanocnych. Dawniej barwinek towarzyszył także zaślubinom (wchodził w skład wianka panny młodej, a przed weselem strojono chaty wieńcami plecionymi z jego pędów) oraz ceremoniom pogrzebowym. Uważano go za roślinę magiczną, którą warto mieć w pobliżu swojego domu.

Lokalnie do dekoracji koszyków wykorzystywano również inne gatunki zawsze zielone, np. uprawiany w doniczkach mirt zwyczajny (Myrtus communis L.). W starożytności z jego pędów wykonywano wieńce zakładane na głowy zwycięzców. Używany był ponadto jako przyprawa. Współcześnie stosowany był do ozdabiania świec i wianków komunijnych.

Na półkuli północnej do ozdoby koszyczków wielkanocnych stosowana jest także borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea L.). Jest to krzewinka pospolicie występująca w widnych lasach świerkowych i sosnowych, na glebach ubogich, lekkich i kwaśnych. Ma zimotrwałe, skórzaste, całobrzegie liście, z lekko podwiniętym brzegiem.

Swojska brzoza – drzewo przynoszące szczęście
W niektórych regionach naszego kraju ważne znaczenie w tradycjach wielkanocnych miała brzoza brodawkowata. Używano jej w Niedzielę Palmową do tworzenia palm (ponieważ przypisywano im leczniczą i czarodziejską moc) lub wstawiano do naczyń z wodą – jeśli zdążyły się rozwinąć do Niedzieli Wielkanocnej wróżyło to domowi szczęście. Pęczki gałązek brzozowych wykorzystywano podczas bicia rózgami w Poniedziałek Wielkanocny (śmigus-dyngus).

Forsycje (Forsythia Vahl) – symbol oczekiwania i znak nadejścia wiosny
Świętom Wielkiej Nocy towarzyszą obficie kwitnące forsycje (Forsythia Vahl). Te popularne i niekłopotliwe w uprawie krzewy często można spotkać zarówno w ogrodach, jak i terenach zieleni miejskiej. Wiosną ich bezlistne pędy pokryte są licznymi żółtymi kwiatami, które oprócz walorów dekoracyjnych, mają też m.in. właściwości przeciwzapalne. Kwitnące pędy forsycji dobrze prezentują się w wazonach (można je podpędzać). Mogą być też wykorzystane jako dodatek do tworzenia palm wielkanocnych i dekoracji koszyczków. 
                
        
Joanna Bykowska, Marcin Kolasiński
Katedra Roślin Ozdobnych, Dendrologii i Sadownictwa
Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu